Қадимги туркларнинг браҳми ёзуви

Қадимги туркий тилнинг иккита асосий алифбоси бор — Ўрхун-Енисей (кўктурк, руник) ёзуви ҳамда уйғур алифбоси. Бизгача етиб келган матнларнинг мутлақ кўпчилиги мана шу икки алифбода ёзилган.

Аммо қадимги туркий тил учун бошқа ёзувлар ҳам ишлатилган. Парфян, сўғд, эстрангело (сурёнийчанинг несториан-диофизитлар ишлатган варианти) алифболари шулар жумласидандир.

Турк тилли матнларда энг кам қўлланган ва шу боис энг ноёб ҳисобланадиган ёзув эса браҳмидир. Браҳми қадимги ҳинд ёзувларидан бири бўлиб, ундан будда динига эътиқод қилувчилар фойдаланган.

Браҳми алифбоси ёрдамида ёзилган туркча манбаларни топиш ниҳоятда қийинлиги баробарида улар бўйича тадқиқотлар ҳам деярли йўқ. Бир-иккита мақолани айтмаса. Буни қарангки, олис Калгарида (https://en.wikipedia.org/wiki/Calgary) 1981 йили браҳми ёзуви бўйича магистрлик диссертацияси ҳимоя қилинган экан. Шу диссертациянинг 84–121-бетлари қадимги туркий тил учун ишлатилган браҳми ёзувига бағишланади. Ўзбекистон, Қозоғистон ёки Туркия қолиб, олис Канадада шу мавзуни кимдир ўргангани диққатга сазовор.

Хуллас, қизиқувчилар бўлса, ва албатта, инглиз тилидан муаммо бўлмаса, ўзбек тили тарихининг деярли номаълум бир жиҳати ёритилган сифатли илмий иш билан қуйида танишиб чиқишингиз мумкин. Тезисда Ўрта Осиёнинг бошқа қадимги тиллари, жумладан, тоҳар ва хўтан-сак тиллари ҳақида ҳам маълумотлар бор.

Эльдар Асанов,
Телеграмдаги «Асанов формати» блогери