3 январь – Муссолини Италияда диктатура ўрнатди

1925 йил 3 январда Бенито Муссолинининг Италия парламентида қилган нутқи мамлакат тарихини мутлақо бошқа йўналишга буриб юборди. Бу кун тарихда либерал давлатнинг тугаши ва расмий фашистик диктатуранинг бошланиши сифатида қолган.

Сиёсий вазият

1924 йилда Муссолини режими катта хавф остида қолган эди. Социалист депутат Жакомо Маттеотти фашистларнинг сайловдаги фирибгарликларини фош қилганидан сўнг ўғирлаб кетилиб, ўлдирилган эди. Бу воқеа жамиятда кучли норозилик уйғотди, оппозиция парламентни тарк этди (Авентин блоки). Муссолинининг обрўси тушиб кетди ва кўпчилик уни истеъфога чиқади деб ўйлаган эди.

Бироқ Муссолини чекинмади. 1925 йилнинг 3 январида у Депутатлар палатаси олдига чиқиб, кескин ва тажовузкор нутқ сўзлади. У нутқида Маттеоттининг ўлими ва фашистик отрядларнинг зўравонликлари учун «сиёсий, маънавий ва тарихий масъулият»ни тўлиқ ўз зиммасига олишини айтди.

У шунингдек агар парламент уни ағдара олмаса, у ҳолда куч ишлатиб тартиб ўрнатишини эълон қилди.

Бу нутқ Италияда демократиянинг амалда тугаганини англатар эди. Муссолини энди парламентга эмас, фақат Қиролга ҳисоб беришини билдирди.

«Фашистлаштириш» даври

Муссолини ушбу нутқидан сўнг Италияни «тартибга солиш» учун 48 соат вақт талаб қилган ва дарҳақиқат, мамлакат бўйлаб оппозиция вакилларини оммавий ҳибсга олиш бошланган.

1925-1926 йиллар давомида «Энг фашистик қонунлар» қабул қилинган, натижада Мухолифат тақиқланди. Фашистик партиядан ташқари барча сиёсий партиялар тугатилди.

Эркин матбуот тўхтатилди, газеталар давлат назоратига ўтди. Муссолини расман «Il Duce» Доҳий деб эълон қилинди ва унга парламент розилигисиз қонун чиқариш ҳуқуқи берилди. Сиёсий рақибларни таъқиб қилиш учун OVRA махфий полицияси тузилди.

Муссолинининг 3 январдаги ҳаракати кейинчалик бошқа диктаторлар, жумладан Адольф Гитлер учун ҳам «намуна» бўлиб хизмат қилди. У давлатни ягона шахс ва ягона мафкура атрофида бирлаштириш — тоталитаризм моделини яратди.