3 yanvar – Mussolini Italiyada diktatura o‘rnatdi

1925 yil 3 yanvarda Benito Mussolinining Italiya parlamentida qilgan nutqi mamlakat tarixini mutlaqo boshqa yo‘nalishga burib yubordi. Bu kun tarixda liberal davlatning tugashi va rasmiy fashistik diktaturaning boshlanishi sifatida qolgan.

Siyosiy vaziyat

1924 yilda Mussolini rejimi katta xavf ostida qolgan edi. Sotsialist deputat Jakomo Matteotti fashistlarning saylovdagi firibgarliklarini fosh qilganidan so‘ng o‘g‘irlab ketilib, o‘ldirilgan edi. Bu voqea jamiyatda kuchli norozilik uyg‘otdi, oppozitsiya parlamentni tark etdi (Aventin bloki). Mussolinining obro‘si tushib ketdi va ko‘pchilik uni iste'foga chiqadi deb o‘ylagan edi.

Biroq Mussolini chekinmadi. 1925 yilning 3 yanvarida u Deputatlar palatasi oldiga chiqib, keskin va tajovuzkor nutq so‘zladi. U nutqida Matteottining o‘limi va fashistik otryadlarning zo‘ravonliklari uchun «siyosiy, ma'naviy va tarixiy mas'uliyat»ni to‘liq o‘z zimmasiga olishini aytdi.

U shuningdek agar parlament uni ag‘dara olmasa, u holda kuch ishlatib tartib o‘rnatishini e'lon qildi.

Bu nutq Italiyada demokratiyaning amalda tugaganini anglatar edi. Mussolini endi parlamentga emas, faqat Qirolga hisob berishini bildirdi.

«Fashistlashtirish» davri

Mussolini ushbu nutqidan so‘ng Italiyani «tartibga solish» uchun 48 soat vaqt talab qilgan va darhaqiqat, mamlakat bo‘ylab oppozitsiya vakillarini ommaviy hibsga olish boshlangan.

1925-1926 yillar davomida «Eng fashistik qonunlar» qabul qilingan, natijada Muxolifat taqiqlandi. Fashistik partiyadan tashqari barcha siyosiy partiyalar tugatildi.

Erkin matbuot to‘xtatildi, gazetalar davlat nazoratiga o‘tdi. Mussolini rasman «Il Duce» Dohiy deb e'lon qilindi va unga parlament roziligisiz qonun chiqarish huquqi berildi. Siyosiy raqiblarni ta'qib qilish uchun OVRA maxfiy politsiyasi tuzildi.

Mussolinining 3 yanvardagi harakati keyinchalik boshqa diktatorlar, jumladan Adolf Gitler uchun ham «namuna» bo‘lib xizmat qildi. U davlatni yagona shaxs va yagona mafkura atrofida birlashtirish — totalitarizm modelini yaratdi.