O‘zbeklar otasi Shayboniy nega unuttirildi?

“Milliy tarix” mohiyatan konstrukt ekanligi haqida ko‘p gaplashganmiz. Bugungi o‘zbek milliy tarixi o‘tgan asrning 20–40-yillarida Yakubovskiy va boshqa olimlar sa'y-harakatlari bilan kodifikatsiya qilingan, bugungi “bobokalonlar” ro‘yxati ham taxminan o‘sha davrda shakllangan (mustaqillik davrida bu ro‘yxat kichik o‘zgarishlarga uchragan).

Bu ro‘yxatdan juda ko‘p yirik tarixiy shaxslar tushib qolgan. Shulardan biri, o‘zbek millatining asoschilari qatorida bo‘lishga da'vogar davlat arbobi Shayboniyxon ro‘yxatdan tushish bilan birga “qora ro‘yxat”ga ham kirib qolgan. Uning merosini va tarixda tutgan o‘rnini tushunish uchun tadqiqotlar deyarli o‘tkazilmayapti.

Yosh shoir Xurshid Abdurashid shu shaxsning tarix darsliklaridagi “taqdiri” haqida diqqatga sazovor she'r yozibdi. She'rni quyida keltiraman.

Kechir bizni, seni bobo qila olmadik,
O‘rgan eding axir kimning arpasini xom?
Manfaatlar eshigidan hatlayolmadik,
O‘zi mening bobommisan, Shayboniy bobom?

Soxta moziy aytib berdi boshqa hikoya,
Biz ishondik, zamon bizga shunday o‘rgatgan.
Avlod bo‘lib qilolmadik seni himoya,
Noming tarix tug‘ib ketgan qaro ro‘yxatda.

Kim yaxshi-yu, kim yomonga ajrar odamzot,
Keng emasdir andakkina fe'li xo‘yimiz.
Dashti Qipchoq bahodiri nahot bizga yot?
Haq-nohaqni ajratolmay chuvash o‘yimiz.

Yo temuriy saltanatni tuzarkan qayta,
Dasting qamchi tekkizdimi xalqqa ayovsiz.
Qachon tarix erkak bo‘lib rostini aytar,
Asl kechmish tiklanajak band-u tushovsiz.

Yo Boburga dunyo ko‘rish imkonin bergan
G‘olibliging o‘z boshingga tushdi qimmatga?!
Bu tuproqqa har bir o‘g‘lon shon bo‘lib kelgan,
Qanday tushib qolding, bobo, bunday qismatga?

Bobur Mirzo kabi sen ham ardoqli bizga,
Bir kun tarix niqobini yechib tashlaydi.
Shonli ajdod erursan sen millatimizga,
Turon aslo botiridan yuz o‘girmaydi.

Haqiqatin yutib yotar hozircha moziy,
Har to‘kisda bir ayb derlar hamma zamonda.
Bizni avf et, o‘pkalama, bobo Shayboniy,
Ikki qo‘chqor qaynamaskan bitta qozonda!

Eldar Asanov,
Telegramdagi «Asanov formati» blogeri