Toshkent havosi: Osmonimiz qanchalik musaffo?

Mamlakat poytaxti bo‘lgan Toshkent havosining buzilishi nafaqat ekologlar, balki barcha toshkentliklar uchun dolzarb muammoga aylanib bormoqda. Tez rivojlanayotgan shahar, uning iqtisodiy o‘sishi va urbanizatsiya jarayonlari atrof-muhitga misli ko‘rilmagan darajada bosim o‘tkazmoqda. Eltuz nashrining joriy yil 16-sentabrdagi «Toshkentning musaffo osmonini bulg‘agan korxonalarga jazo» sarlavhali maqolasi bu kurashning yangi, keskin bosqichga o‘tganidan darak beradi.

Biroq havo ifloslanishining oqibatlari nafaqat ekologik, balki ijtimoiy va iqtisodiy oqibatlarni keltirmoqda. Tahlillarga ko‘ra, havo ifloslanishidan mamlakat iqtisodiyotiga yetkaziladigan zarar yiliga Yalpi Iqtisodiy Mahsulotning 0,7 foizini tashkil etishi mumkin. Eng achinarlisi shundaki, PM 2.5 zarrachalari bilan bog‘liq o‘lim holatlari Toshkent shahrida yiliga 3095 nafardan 4736 gacha miqdorni tashkil etmoqda. Bu ma'lumotlar ekologik muammoni jiddiy sog‘liqni saqlash muammosiga aylangani va zudlik bilan hal etish zarurligini ko‘rsatadi.   

Muammo bir necha omilning o‘zaro ta'siri natijasida yuzaga kelmoqda. Avtomobil transporti an'anaviy ravishda havo ifloslanishining asosiy manbai bo‘lib kelgan, uning PM 2.5 zarrachalari umumiy hajmiga hissasi 16 foizni tashkil etadi. 2021-yildan 2022-yilga qadar avtomobillardan chiqadigan chiqindilar hajmi 47,3 foizga, ya'ni 212 ming tonnadan 403 ming tonnagacha oshgani transport masalasining naqadar dolzarbligini ko‘rsatadi. Qish mavsumida esa isitish sektori asosiy ifloslantiruvchiga aylanadi, uning hissasi PM 2.5 chiqindilarining 28 foizini tashkil etadi. Qurilish ishlari va yo‘l changlari ham muhim rol o‘ynaydi – ularning umumiy ulushi 18 foizga teng.   

Bu kabi murakkab vaziyatga javoban hukumat qonun va amaliyotni kuchaytirayotganini ko‘rish mumkin. Atrof-muhitni muhofaza qilish, “yashil” iqtisodiyotni rivojlantirish va iqlim o‘zgarishlariga qarshi kurashishga qaratilgan “O‘zbekiston — 2030” strategiyasi doirasida amalga oshirilayotgan “Yashil makon” kabi loyihalar davlatning ushbu muammoga tizimli yechim izlayotganidan darak beradi. Yaqinda o‘tkazilgan reydlar kampaniyasi esa nazariy choralar amaliy harakatlarga o‘tayotganini ko‘rsatadi. 2025-yilning dastlabki sakkiz oyida 174 ta tungi reyd o‘tkazilib, 281 ta qonunbuzarlik aniqlangan. Oqibatda, 154 nafar shaxsga nisbatan ma'muriy bayonnomalar rasmiylashtirilib, 20 ta korxonaning faoliyatini vaqtincha to‘xtatib qo‘yish bo‘yicha sudga ariza kiritilgan. Bu qat'iy choralar qonunbuzarlarga nisbatan ogohlantirish sifatida xizmat qiladi.   

Biroq, bu harakatlar ortidagi haqiqiy o‘zgarishlarni baholash uchun kengroq yondashuv kerak. 2020-yildan 2025-yilgacha (havo sifati indeksi) umumiy yillik darajasining 4 foizga pasayishi  va Toshkentning xalqaro reytingda 23-o‘rindan 19-o‘ringa ko‘tarilishi  ijobiy holat bo‘lib tuyuladi. Ammo, bir yilda avtomobil chiqindilari 47,3% ga oshgan bir paytda bu ko‘rsatkichlarning o‘zi yetarli emas. Bu kichik yaxshilanishlar ob-havo sharoitlarining o‘zgarishi yoki boshqa vaqtinchalik omillar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin, ammo muammoning ildiziga ta'sir etmaydi.   

Shu o‘rinda, «Eltuz» maqolasi muallifining «Qonun – bu «katta yo‘lga tortilgan arqon. Kuchlilar ustidan xatlab, kuchsizlar tagidan emaklab o‘tadi»» degan ta'biri jamoatchilikdagi shaffoflik va adolatga bo‘lgan ishonchsizlikning saqlanib qolganini ko‘rsatadi. 1452 ta tekshirilgan obektdan faqat 20 tasining faoliyati to‘xtatilishi, bu choraning qanchalik tanlab qo‘llanilganligi haqida savollar tug‘diradi.

Toshkent havosidagi muammo – bu tez iqtisodiy o‘sish va barqaror rivojlanish o‘rtasidagi klassik ziddiyatning yorqin namunasidir. Davlat hozircha asosan reaktiv choralar ko‘rmoqda, salbiy oqibatlarning oldini olishga urinmoqda. Ammo, haqiqiy va uzoq muddatli yechimlar faqat tizimli rejalashtirish va kompleks islohotlar orqali topilishi mumkin. Bu jarayonda shaffoflik va jamoatchilik ishtiroki muhim ahamiyatga ega. Chunki muammoga yechim topish davlat bilan birga barcha fuqarolarning ham mas’uliyatidir.

Eltuz Toshkentning buzilayotgan ekologik xolatiga oid holatlarni yoritishda davom etadi. Kanalimizga obuna bo‘ling. Video yuzasidan izohlar qoldiring.