Uran narxi oshdi: O‘zbekiston uchun imkoniyat va xavflar

So‘nggi xabarlarga ko‘ra, jahon bozorida uran narxi keskin oshdi. Buning asosiy sababi sifatida energiyaga bo‘lgan talabning ortgani, shuningdek, AQShda yopilgan atom elektr stantsiyalarini (AES) qayta ishga tushirish jarayonlari ko‘rsatilmoqda. 

O‘zbekiston dunyodagi yirik uran ishlab chiqaruvchilardan biri sifatida ushbu global tendentsiyadan katta foyda ko‘rishi mumkin.

Uzoq muddatli shartnomalar bo‘yicha uranning bir funt narxi $86 gacha yetgan – bu 2008 yildan beri qayd etilgan maksimal ko‘rsatkich. Prognozlarga ko‘ra, 2040 yilga kelib uranga bo‘lgan talab yiliga 150 ming tonnagacha ikki baravar oshishi mumkin.

So‘nggi ma'lumotlar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonning uran qazib olish bo‘yicha asosiy operatori bo‘lgan «Navoiyuran» korxonasi global talabning oshishi sharoitida o‘z imkoniyatlarini kengaytirmoqda. 2025 yilning 9 oyi davomida «Navoiyuran» tomonidan 10,6 trillion so‘mlik mahsulot ishlab chiqarildi. O‘sish sur'ati 2024 yilning shu davriga nisbatan 137,7% ni tashkil etdi. Korxonaning sof foydasi esa 28,6% ga oshgan.

2030 yil oxirigacha uran ishlab chiqarish hajmini yiliga 7100 tonnagacha yetkazish, ya'ni hozirgi darajasiga nisbatan qariyb ikki baravar oshirish rejalashtirilgan.

O‘zbekiston uchun asosiy imkoniyatlar

O‘zbekiston uran zaxiralari bo‘yicha dunyoda yettinchi, qazib olish hajmi bo‘yicha esa beshinchi o‘rinda turadi. Uran narxining o‘sishi mamlakat iqtisodiyotiga bir necha yo‘nalishda ijobiy ta'sir ko‘rsatadi:

⁃ Uran O‘zbekistonning strategik muhim eksport mahsulotlaridan biri hisoblanadi. Narxning $86/funtgacha ko‘tarilishi (va bundan keyingi o‘sish prognozlari) uran sotuvidan tushadigan valyuta tushumlarining keskin oshishiga olib keladi. Bu esa mamlakatning oltin-valyuta zaxiralarini mustahkamlashga va savdo balansi ijobiyligini saqlashga xizmat qiladi.

⁃ Uranga bo‘lgan talab va narxlarning oshishi uran qazib olish sohasiga, ayniqsa, yangi konlarni ochish va mavjudlarini modernizatsiya qilishga xorijiy investitsiyalarni jalb qilish uchun qulay muhit yaratadi. Bu sohada asosan «Navoiyuran» davlat korxonasi faoliyat yuritadi.

⁃ Eksport daromadlarining oshishi davlat byudjetiga qo‘shimcha mablag‘lar tushishini anglatadi. Bu mablag‘lar ijtimoiy sohalarni (ta'lim, sog‘liqni saqlash) va infratuzilma loyihalarini (shu jumladan energetika) moliyalashtirish uchun yo‘naltirilishi mumkin.

Istiqboldagi xavf-xatarlar soyasi

Narxlarning o‘sishi faqat ijobiy tomonlarni keltirib chiqarmaydi. O‘zbekiston ushbu global o‘zgarishlarga tayyorgarlik ko‘rishi kerak:

⁃ Uran bozori juda o‘zgaruvchan (volatil) hisoblanadi. Narxlarning keskin oshishidan keyin turli geosiyosiy yoki texnologik o‘zgarishlar sababli tez pasayish ehtimoli mavjud. Iqtisodiyotning uran eksportiga haddan tashqari qaram bo‘lib qolishi xavfli.

⁃ Xabarda aytilganidek, «eski shaxtalar tugaydi, yangilarini ochish esa uzoq va qimmat». O‘zbekiston mavjud konlardan oqilona foydalanish va qo‘shimcha geologiya-qidiruv ishlariga sarmoya kiritish orqali bu muammoga qarshi turishi kerak.

⁃ Global miqyosda uranga bo‘lgan talabning oshishi (SI, AESlar) xalqaro raqobatni kuchaytiradi. O‘zbekiston uran zaxiralarining xavfsizligi va barqaror yetkazib berilishini ta'minlashi lozim.

⁃ O‘zbekiston xomashyo (uran oksidi) sotish bilan cheklanmasdan, uni qo‘shimcha qayta ishlash va yadro yoqilg‘isi tsiklini rivojlantirish imkoniyatini ko‘rib chiqishi lozim. Bu eksport daromadini yanada oshiradi va yuqori texnologiyali ish o‘rinlari yaratadi.

⁃ Xatarlar sirasiga Rossiyaning O‘zbekistonda AES qurilishini boshlash kabi g‘arazli maqsadi bilan mamlakatni ko‘p milliardlik qarz botqog‘iga botirishi mumkinligini ham kiritish mumkin. 

O‘zbekiston gaz, oltin, uran qazilma boyliklari narxi oshgani tufayli misli ko‘rilmagan daromad ko‘rishi mumkinligiga qaramay uning tashqi qarzlari o‘sishda davom etmoqda. 

Tarixiy imkoniyat

Uran narxining keskin o‘sishi O‘zbekiston iqtisodiyotiga tarixiy imkoniyat taqdim etadi. Biroq mamlakat strategik pozitsiyasini kuchaytirish uchun quyidagilarga e'tibor qaratishi lozim:

⁃ Urandan olingan qo‘shimcha daromadlarni qazib olish sanoatini modernizatsiya qilish va iqtisodiyotning boshqa sohalarini (ayniqsa, axborot texnologiyalari va qayta tiklanuvchi energiya manbalari) diversifikatsiya qilishga yo‘naltirish; 

⁃ Bozor o‘zgaruvchanligidan himoyalanish uchun uzoq muddatli, yuqori narxli shartnomalarni tuzish; 

⁃ Qo‘shma korxonalar tuzish va yevroobligatsiyalar chiqarish orqali kompaniya o‘z faoliyatining moliyaviy barqarorligini oshiradi va faqat davlat byudjetiga tayanib qolish xavfini kamaytiradi.

Ushbu global energiya inqilobi davrida O‘zbekiston uran resurslaridan oqilona foydalanib, nafaqat iqtisodiy o‘sishni ta'minlashi, balki Markaziy Osiyo mintaqasidagi energetika yetakchisi sifatidagi mavqeini ham mustahkamlashi mumkin.