Vaqt mashinasi: 5 yanvar – Germaniyada millatchi partiyaga asos solindi

1919 yil 5 yanvarda Myunxendagi «Shiber» pivoxonasida sodir bo‘lgan voqea kichik bir siyosiy guruhning yig‘ilishidek ko‘rinsa-da, aslida u insoniyat tarixidagi eng fojiali davrlardan biriga debocha bo‘lgan.

Birinchi jahon urushidan keyin mag‘lub bo‘lgan Germaniyada iqtisodiy inqiroz va siyosiy beqarorlik hukm surardi. Temir yo‘l chilangari Anton Dreksler va jurnalist Karl Xarrer shu kuni Germaniya ishchilar partiyasiga (Deutsche Arbeiterpartei — DAP) asos solishdi.

Maqsad ishchilar o‘rtasida ham millatchilik, ham sotsialistik g‘oyalarni birlashtirish edi. Boshida partiya juda kichik bo‘lib, uning a'zolari atigi 20-30 kishidan iborat edi.

Adolf Gitlerning sahnaga chiqishi

O‘sha paytda armiyada xabarchi (informator) bo‘lib ishlagan Adolf Gitler ushbu partiya ustidan nazorat qilish uchun yuboriladi. Biroq, yig‘ilishdagi bahslarda qatnashib, o‘zining notiqlik qobiliyatini namoyish etadi va tez orada partiya a'zosiga aylanadi (uning a'zolik raqami 555 edi, aslida esa u 55-a'zo bo‘lgan, partiya nufuzini oshirish uchun raqamlar 500 dan boshlangan).

1920 yilda partiya nomi Germaniya milliy-sotsialistik ishchilar partiyasi (NSDAP) deb o‘zgartirildi. Gitler partiyaning ramzi sifatida svastikani tanladi va 25 banddan iborat dasturni e'lon qildi. 

Ushbu dasturda Versal shartnomasini bekor qilish; Germaniyani yagona va qudratli davlatga aylantirish; Yahudiylarni fuqarolik huquqlaridan mahrum qilish kabi radikal g‘oyalar bor edi.

Bu kichik partiyaning shakllanishi keyinchalik global fojialarga yo‘l ochdi.

1933 yilda Gitlerning hokimiyat tepasiga kelishi va demokratiyaning yo‘q qilinishi. 70 milliondan ortiq insonning yostig‘ini quritgan eng yirik urushning boshlanishi, millionlab yahudiy va boshqa millat vakillarining tizimli ravishda qirib tashlanishiga olib keldi.

Xulosa qilib aytganda, 1919 yil 5 yanvardagi voqea «oddiy ishchilar guruhi» sifatida boshlangan harakat qanday qilib dunyoni halokat yoqasiga olib kelishi mumkinligiga tarixiy misoldir.