25 yanvar – Mirzo Ulug‘bek Samarqand taxtiga o‘tirdi

Mirzo Ulug‘bekning 1409 yilda Samarqand taxtiga o‘tirishi shunchaki siyosiy o‘zgarish emas, balki O‘rta Osiyo tarixida «Oltin davr»ning boshlanishi edi. Bu voqea Temuriylar saltanatining ichki tuzilishi va madaniy yo‘nalishini butunlay o‘zgartirib yubordi.

Amir Temur o‘limidan so‘ng 1405 yil saltanatda taxt uchun kurashlar boshlandi. Ulug‘bekning otasi Shohrux Mirzo Hirotda hokimiyatni qo‘lga oldi. 1409 yilda u Movarounnahrni isyonchilardan tozalab, Samarqand taxtini 15 yoshli o‘g‘li Muhammad Tarag‘ay Ulug‘bekga topshirdi. Shohruxning o‘zi imperiya markazini Hirotga ko‘chirdi, Ulug‘bek esa 40 yil davomida Movarounnahrning mustaqil hukmdori sifatida boshqaruv yuritdi.

Samarqandning ilm-fan poytaxtiga aylanishi

Ulug‘bek taxtga o‘tirgach, harbiy yurishlardan ko‘ra ilm-fanni rivojlantirishni afzal ko‘rdi. Uning davrida Samarqand dunyoning intellektual markaziga aylandi.

Ulug‘bek nafaqat Samarqandda, balki Buxoro va G‘ijduvonda ham madrasalar qurdirdi. Buxoro madrasasi peshtoqiga «Ilm izlamoq har bir musulmon erkak va ayol uchun farzdir» degan hadisni yozdirib qo‘ygan.

1424-1428 yillarda qurilgan bu inshoot o‘sha davrning eng mukammal astronomik asbobi — radiusi 40 metrli sekstant bilan jihozlangan edi.

Ulug‘bekning taxtdagi faoliyatida eng yuksak nuqta uning astronomik jadvallari bo‘ldi. U 1018 ta yulduzning holatini yuqori aniqlikda hisoblab chiqdi.

U hisoblab chiqqan bir astronomik yil davomiyligi zamonaviy hisob-kitoblardan bor-yo‘g‘i 1 daqiqayu 2 soniyaga farq qiladi. Bu natijaga u hech qanday optik asboblarsiz (teleskopsiz) erishgan!

Temuriylar Renessansining yangi bosqichi

Agar Amir Temur davrida asosiy urg‘u davlat qudrati va me'morchilikka berilgan bo‘lsa, Ulug‘bek davrida aniq fanlar – matematika, astronomiya va falsafa birinchi planga chiqdi. U Samarqandga o‘z davrining «Aflotun»lari bo‘lmish Qozizoda Rumiy, G‘iyosiddin Jamshid Koshiy va Ali Qushchi kabi olimlarni yig‘di.

Ulug‘bek nafaqat olim, balki adolatli hukmdor bo‘lishga intilgan. Uning davrida pul islohoti o‘tkazilib, iqtisodiy barqarorlik ta'minlangan.