1 yanvar – AQShda qullik bekor qilingan kun

1863 yilning 1 yanvari insoniyat tarixida, xususan, Amerika Qo‘shma Shtatlari solnomasida eng muhim burilish nuqtalaridan biri bo‘ldi. Shu kuni AQSh Prezidenti Avraam Linkoln mamlakatda qullikka chek qo‘yuvchi tarixiy hujjat — «Ozodlik deklaratsiyasi»ni (Emancipation Proclamation) rasman kuchga kiritdi.

1863 yilga kelib, AQShda Shimol va Janub o‘rtasidagi Fuqarolar urushi (1861–1865) avj pallasiga chiqqan edi. Urushning asosiy sabablaridan biri qullik masalasi bo‘lib, Shimoliy shtatlar uni bekor qilish, Janubiy (Konfederatsiya) shtatlar esa saqlab qolish tarafdori edi.

Linkoln dastlab urushni faqat «Ittifoqni saqlab qolish» uchun olib borgan bo‘lsa, 1863 yil 1 yanvardan boshlab kurashning asosiy g‘oyasi inson ozodligiga aylandi.

Ushbu hujjat bilan Konfederatsiya (isyonchi shtatlar) tarkibidagi barcha hududlarda asirlikda bo‘lgan millionlab qullar «ozod» deb e'lon qilindi. Hujjatda shunday deyilgan edi:

«…isyon holatida bo‘lgan shtatlar va ularning qismlarida qul sifatida ushlab turilgan barcha shaxslar bundan buyon va abadiy ozoddirlar»

Voqeaning muhim oqibatlari

Bu deklaratsiya nafaqat ma'naviy, balki juda katta siyosiy va harbiy kuchga ega edi. Ozod etilgan minglab sobiq qullar Shimol armiyasi (Ittifoq) saflariga qo‘shildilar. Bu urush taqdirini Shimol foydasiga hal qilishda muhim rol o‘ynadi. 

Bu qadam Yevropa davlatlarining (xususan, Buyuk Britaniya va Frantsiya) isyonchi Janubni qo‘llab-quvvatlashiga yo‘l qo‘ymadi. Chunki endi urush «qullikka qarshi kurash» tusini olgan edi.

Deklaratsiya to‘g‘ridan-to‘g‘ri barcha shtatlarda qullikni taqiqlamagan bo‘lsa-da (chunki u faqat isyonchi hududlarga tegishli edi), u 1865 yilda AQSh Konstitutsiyasiga qullikni butunlay taqiqlovchi 13-tuzatish kiritilishiga asos bo‘ldi.

Tarixiy meros

Bugungi kunda Avraam Linkoln Amerika tarixida «Buyuk Ozodlikni bergan shaxs» (The Great Emancipator) sifatida ulug‘lanadi. 1863 yil 1 yanvarda imzolangan ushbu hujjat zamonaviy inson huquqlari kontseptsiyasining shakllanishida muhim poydevor bo‘lib xizmat qilgan.