Tashqi qarz ko‘payishidan qo‘rqish kerakmi?

O‘zbekiston Markaziy banki mamlakatning tashqi qarzi o‘tgan yildagiga nisbatan 9,5 foiz, ya'ni 1,5 milliard dollarga o‘sib, 17,3 milliard dollarga yetganini e'lon qildi.

Sof tashqi qarz esa 2017 yildagiga nisbatan 2 barobar yoki 2 milliard 100 million dollar o‘sgan.

MB bu holatni davlat dasturlarini moliyalashtirish uchun olinayotgan qarzlar bilan tushuntirdi va bu tendentsiya keyingi yilda ham saqlanib qolinishini bildirdi.

Bu o‘rinda e'tibor qaratilishi kerak bo‘lgan yana bir jihat borki, davlat tomonidan kafolatlanmagan xususiy tashqi qarz o‘tgan yil davomida 977 million dollarga kamayib, 7,2 milliard dollarga tushgan.

“O‘zbekiston tashqi qarzlarni to‘lashda har doim imtizomli ekanini ko‘rsatib kelgan. Lekin biz chetdan qarz olayotganda aksariyat hollarda hukumat kafolatiga tayanganmiz. Bu esa iqtisodiyotimizga, mamlakatda mavjud tuzumga nisbatan ishonchsizlik belgisidir”, dedi “Eltuz” bilan suhbatlashgan tahlilchi Abror Xudoyqulov.

Uning aytishicha, so‘nggi vaqtlarda davlat qarzlari ko‘payganini to‘g‘ri tushunish kerak. Chunki Islom Karimov prezidentligidan keyin mamlakatni texnik va texnologik modernizatsiyalash kuchaygan.

“Biz mamlakat taraqqiyotini tezlashtirish yo‘lidan boryapmiz. O‘tkazilayotgan islohotlar xorijda ham ishonch uyg‘otdi. Shuning uchun qarz beruvchilar ko‘paydi. Bu holatni ijobiy baholash to‘g‘ri bo‘ladi”, dedi tahlilchi.

Qarzdorlik ko‘payishi davlat sektori ulushiga to‘g‘ri keldi. Xususiy sektordagi qarzdorlik esa qariyb bir milliard dollarga kamaydi.

Siyosiy tuzumga nisbatan ishonchsizlik odatda qarz berish foizlari nisbatan yuqori bo‘lishiga olib keladi. Hatto yirik xususiy loyihalar uchun ham hukumat kafolati talab etiladi.

“O‘tkazilayotgan islohotlar mamlakatimizdagi xususiy sektorga nisbatan ishonchni oshirib borayotgani kuzatilyapti. Shuning uchun xususiy sektorning hukumat kafolatisiz qarz olish imkoniyati oshib boryapti”, dedi Abror Xudoyqulov.

O‘tgan yili O‘zbekiston xususiy sektorning qarzlari va foizlari hisobidan 1,6 milliard dollar to‘lashga majbur bo‘ldi. Davlat qarzlari bo‘yicha to‘lovlar esa 550 million dollarni tashkil etdi.

Xalqaro reyting agentliklari O‘zbekistonning tashqi qarzi kamligini (YaIMning 25 foizidan kam) ijobiy omil sifatida baholashmoqda. Lekin aholi soniga nisbatan YaIM hajmining kamligi xavotir uyg‘otib keladi.

“Biz hozirgi bosqichda mavjud qarzlarimizdan qo‘rqmasak ham bo‘ladi,- dedi “Eltuz” bilan suhbatlashgan tahlilchi Abror Xudoyqulov. –  YaIM kichik bo‘lsa-da, to‘lov qobiliyatimiz kuchli. Lekin e'tibor berayotgan bo‘lsangiz, qarzdorlikning o‘sishi YaIM o‘sishidan qariyb ikki barobar yuqori. Bu yaqin bir necha yillar davomida, tuzilmaviy modernizatsiyalash jarayonida o‘zini oqlashi mumkin. Biroq qarzdorlikning YaIMdan ko‘ra tezroq ko‘payishi o‘rta istiqbolda islohotlar sekinlashishiga olib kelishi ehtimoli yo‘q emas”.

Uning ta'kidlashicha, O‘zbekiston kabi kuchsiz iqtisodiyotga ega mamlakatlar imkon qadar kafolatlangan qarzdorliklardan qochishi kerak. Buning uchun esa investitsiya muhitini amalda yaxshilash, xususiy sarmoyalar daxlsizligini kafolatlash tizimini tubdan mustahkamlash talab etiladi. O‘shandagina iqtisodiyotni modernizatsiyalash uchun hukumat kafolati talab etilmaydigan investitsiya oqimi kuchayadi.

Bahodir Sharif
Eltuz.com