Nomsiz mergan nega eslanmaydi?

Toshkent shahrida obod qilingan Chasovnya (Butxona) haqida ko‘plarning xabari bor.

Butxona 1865 yil Toshkent shahrini ishg‘ol qilish jarayonlarida o‘ldirilgan 24 nafar rus jangchisi xotirasiga o‘rnatilgan. 1917 yilda bu yer oktyabr inqilobidan keyin bolsheviklar tomonidan vayron qilindi. 1949 yil aholi tomonidan o‘zlashtirilib, yashash uchun uy-joy qurildi.

Yaqin yillarda esa bu yer qaytadan obod qilinib, “Do‘stlarimiz uchun” degan yodgorlik yana qad rostladi.

Ruslar bu yerni hamon ziyorat qilishadi. 15 iyun kunida Toshkent ishg‘ol qilingan kunni nishonlashda ularning soni ko‘payib qoladi.

General Chernyaev 1865 yil iyun oyida Togkent shahrini ishg‘ol qildi. U mardonavor, bo‘ysunmas Toshkent aholisining boshini egib, shaharga kirib kelish marosimini uyushtirishni buyurdi. General Toshkent yaqinidagi Kamolon qabristoni atrofidan oppoq otda o‘tib ketishi va jarayonni 2 ming boshi egik toshkentlik kuzatib turishi kerak edi.

Marshni tashkillashtirish general yordamchilari zimmasiga yuklatildi. Yaqin atrofdagi mahalla aholisi hunarmand, temirchilar edi. Bir orli mergan general Chernyaev niyatidan xabar topgandi. Generalning bu niyati merganning hamiyatiga tekkandi.

1865 yil iyun oyi o‘rtalari. Daraxtlar qalin barg yozgan. Mergan daraxt ustida oq otda Chernyaev kelishini poylayapti. Bosib olingan Toshkent xalqi Chernyaevga tazim qilishga majburan olib chiqilgan. Uzoqdan Chernyaev oti ko‘rina boshladi.

Daraxtlar ustida hushyor turgan mergan ot ustida borayotgan general Chernyaevga kamondan o‘q otdi. Nayza rus bosqinchining boshiga tegdi. U yiqilib joyida til tortmay o‘ldi. Afsuski, general Chernyaev bu kabi xavfni oldindan ko‘ngli sezgan bo‘lib, oq otga o‘tirishni o‘zi emas, oddiy rus jangchisiga buyurgan edi.

Nomsiz mergan shu zahotiyoq ushlandi. Bo‘yni egik 2 ming xalq oldida nimtalab tashlandi. Uyg‘oq yurakli, vatanparvar merganning oila azolari, yaqin do‘stlari ham qirib tashlandi.

Voqeadan shu anglashilinadiki, bunda Chasovnya yodgorligi oldida merganni eslatuvchi o‘qmi, kamonmi o‘rnatilsa, aslida, tarixan ham mantiqan yarashiqli ish bo‘lardi.

Ruslar Toshkentni bosib olishda butun boshli armiyadan halok bo‘lgan atigi 24 nafar jangchi uchun bu yodgorlikni o‘rnatgan.

Bugungi kundagi hashami oldida oy ham hijolat. Aslida, nomsiz merganning shu harakati ortidan 50 dan ortiq urug‘-aymog‘i o‘ldirilgan.

Aslida u XX asr Shiroqi edi. Mergan baribir o‘lishini bilardi, o‘ldirilishini bilardi. Biroq ajalga tik boqib, tinch elning halovatini buzgan Chernyaevdan alamini olishni xohladi.

Biz esa uning mardonavor harakati uchun yodgorlik bunyod etish tugul, eslashga cho‘chiymiz, nomini ham bilmaymiz….