O‘g‘irlangan aktivlarni O‘zbekistonga qaytarish: stakan yarim to‘lganmi yoki yarim bo‘shmi?

Alisher Ilhomov

So‘nggi yillarda Gulnora Karimova – O‘zbekistonning marhum prezidenti Islom Karimovning qizi – bilan bog‘liq yuzlab million dollarlik noqonuniy mablag‘larning qaytarilishi xalqaro jamoatchilik diqqat markazida bo‘lib kelmoqda. Shveytsariya tomonidan muzlatilgan bu aktivlar endi O‘zbekistonga qaytarilayotgan bo‘lsa-da, ushbu mablag‘lar haqiqatan ham xalq manfaatiga xizmat qilayotgani borasida jiddiy savollar tug‘ilmoqda.

Yangi kelishuv va katta summa

2025 yil 5 fevral kuni Shveytsariya va O‘zbekiston o‘rtasida 182 million dollarlik aktivlarni taqsimlash bo‘yicha bitim imzolandi. Bu — 2022 yilda qaytarilgan 131 million dollarlik birinchi transhdan keyingi navbatdagi bosqichdir. Ushbu mablag‘lar BMTning “Ishonch” jamg‘armasi orqali ijtimoiy rivojlanish loyihalariga yo‘naltirilgan.

Jami bo‘lib, Karimova ishi doirasida 900 million dollardan ortiq aktiv turli mamlakatlarda muzlatilgan. Ular orasida Irlandiya, Belgiya, Gonkong va Buyuk Britaniya ham bor.

Oldingi tajribalar va tanqidlar

O‘g‘irlangan aktivlarni qaytarish xalqaro tamoyillar — ayniqsa BMT va GFAR (Aktivlarni qaytarish bo‘yicha global forum) — asosida amalga oshirilishi kerak. Bu tamoyillar shaffoflik, javobgarlik va xalq manfaatlariga xizmat qilishni talab qiladi.

Shveytsariya ushbu tamoyillarni qo‘llab-quvvatlab kelgan bo‘lsa-da, Nigeriya va Qozog‘istondagi ayni shunday holatlarni nazarda tutib jiddiy savollarga sabab bo‘lgan. Masalan, Qozog‘istonda qaytarilgan mablag‘lar hukumatga bog‘liq tashkilotlar orqali taqsimlanib, manfaatlar to‘qnashuvi holati yuzaga kelgan.

O‘zbekistonda yangi yondashuv

O‘tmishdagi xatolarni takrorlamaslik uchun, bu safar Shveytsariya Jahon banki orqali emas, BMTning Vision 2030 jamg‘armasi orqali mablag‘larni boshqarishni maqul ko‘rdi. Keyinchalik u “Ishonch” jamg‘armasi deb qayta nomlandi.

Qaytarilgan 131 million dollardan 67 million dollari ikki asosiy loyihaga ajratildi: ona va bolalar salomatligi hamda ta'limda raqamli texnologiyalarni rivojlantirish. Qolgan mablag‘lar bo‘yicha esa jamoatchilikka aniq ma'lumotlar berilmagan.

Fuqarolik jamiyati: bormi yoki yo‘qmi?

“Fuqarolik jamiyati maslahat kengashi” (FJMK) tuzilishi muhim ijobiy qadam sifatida baholanadi. Unda mahalliy va xalqaro NNTlar vakillari ishtirok etadi. Biroq, kengash faoliyati haqida ochiq axborot kam. Veb-sayti yo‘q, yig‘ilishlar va qarorlar haqida jamoatchilikka ma'lumot berilmaydi.

Kengash a'zolari ayrim hollarda tenderlar va loyihalarni tanqid qilgani ma'lum. Lekin bu tanqidlar keng jamoatchilikka yetkazilmagan va shaffoflik ta'minlanmagan.

Tavsiyalar

Mablag‘lar haqiqiy manfaat keltirishi uchun quyidagi choralarni ko‘rish tavsiya etiladi:

Ilgari qaytarilgan mablag‘larning sarflanishini mustaqil baholash.

“Ishonch” jamg‘armasi saytida loyihalar haqida to‘liq va ochiq ma'lumotlar berish.

FJMK uchun alohida, mustaqil veb-sayt yaratish.

Kengash a'zolariga mutaxassislar ko‘magi bilan ishlash imkoniyatini yaratish.

Navbatdagi aktivlar qaytarilishini korruptsiyaga qarshi islohotlar bilan bog‘lash.

Xulosa: Stakan yarim to‘lganmi yoki yarim bo‘shmi?

O‘zbekistonga qaytarilayotgan mablag‘lar ijtimoiy loyihalar uchun ishlatilayotgani — ijobiy. Lekin jarayondagi shaffoflik va hisobdorlik yetishmovchiligi, shuningdek, fuqarolik jamiyatining chuqur jalb qilinmagani — jiddiy muammolardan.

Buning ustiga, qaytarilayotgan mablag‘lar O‘zbekistonda qonun ustuvorligi va tizimli islohotlarga turtki bo‘lmayotgani ham xavotir uyg‘otadi. Shu bois, qaytarilgan aktivlar haqidagi baholar ikki tomonlama bo‘lib qolmoqda — kimlar uchundir stakan yarim to‘lgan, boshqalar uchun esa hali ham yarim bo‘sh.