23 dekabr – Stalinning jallodi Beriya qatl etildi

1953 yil 23 dekabrda Lavrentiy Beriyaning qatl etilishi Sovet Ittifoqi tarixidagi eng dramatik va muhim siyosiy voqealardan biri hisoblanadi. Bu voqea Stalindan keyingi hokimiyat uchun kurashning yakuni va mamlakatda «iliqlik» davri boshlanishining debochasi bo‘ldi.

Hokimiyat uchun kurash

1953 yil mart oyida Stalin o‘lganidan so‘ng, SSSR rahbariyatida uchlik — Lavrentiy Beriya, Nikita Xrushchev va Georgiy Malenkov o‘rtasida yashirin kurash boshlandi. Beriya Ichki ishlar va Davlat xavfsizligi organlarini birlashtirib, o‘z qo‘lida ulkan kuch to‘plagan edi. U hatto bir qator liberal islohotlarni (masalan, GULAGdagi mahbuslarni amnistiya qilish) taklif qilib, o‘z obro‘sini oshirishga intildi.

Xrushchev va Malenkov Beriyaning cheksiz hokimiyatidan va yangi qatag‘onlar boshlanishidan qo‘rqib, unga qarshi fitna uyushtirishdi.

1953 yil 26 iyun Kremldagi yig‘ilish paytida Nikita Xrushchev kutilmaganda Beriyani xoinlikda aybladi. Shu zahoti Marshal Georgiy Jukov boshchiligidagi bir guruh harbiy zobitlar xonaga kirib, Beriyani hibsga olishdi. Bu «tadbir» Beriyaning shaxsiy qo‘riqchilari va maxsus kuchlari qarshilik ko‘rsatishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun juda qattiq sir saqlangan holda amalga oshirildi.

Sud va ayblovlar

Beriya 1953 yilning iyunidan dekabrigacha Moskva harbiy okrugi shtabining yerosti bunkerida saqlandi. Unga nisbatan quyidagi ayblovlar qo‘yildi:

⁃ Chet el (jumladan, Buyuk Britaniya) razvedkasi foydasiga josuslik qilish;

⁃ Sotsialistik tuzumni yo‘q qilish va kapitalizmni tiklashga urinish;

⁃ Davlat xavfsizlik organlarini partiyadan ustun qo‘yish;

⁃ Ko‘plab begunoh odamlarni qatag‘on qilish va shaxsiy hayotidagi axloqsizliklar.

1953 yil 23 dekabr kuni SSSR Oliy sudining Maxsus sud hay'ati Beriya va uning olti nafar sherigini (Merkulov, Dekanozov va boshqalar) o‘lim jazosiga hukm qildi. Hukm o‘sha kunning o‘zida ijro etildi.

Guvohlarning so‘zlariga ko‘ra, Beriya qatl oldidan tiz cho‘kib, rahm-shafqat so‘ragan va yig‘lagan. Uni general-polkovnik Pavel Batitskiy to‘pponchadan otib o‘ldirgan.

Beriyaning o‘limi bilan SSSR tarixida «Davlat xavfsizligi organlarining partiya ustidan hukmronlig» davri yakunlandi. Shundan so‘ng KGB (Davlat xavfsizligi qo‘mitasi) tashkil etildi va u to‘liq Kommunistik partiya nazoratiga o‘tkazildi. Bu voqea Nikita Xrushchevning yakkahokimlik sari yo‘lini ochdi.

Beriya SSSR tarixida reabilitatsiya qilinmagan (oqlanmagan) kam sonli yuqori martabali rahbarlardan biridir. Xususan,  2002 yilda Rossiya Oliy sudi uning ishini qayta ko‘rib chiqib, hukmni o‘z kuchida qoldirgan.