11 dekabr — Xorazmni Rossiyaga bo‘yin egdirgan qurultoy

1921 yilning 11 dekabr kuni bo‘lib o‘tgan Xorazm Kommunistik partiyasining I qurultoyi — bu shunchaki siyosiy yig‘ilish emas, balki Xorazm Xalq Respublikasi (XXR) taqdirida tub burilish yasagan, davlatchilik va mustaqillik belgilarini yo‘qotishga qaratilgan strategik voqea edi.

Tarixiy vaziyat

1920 yilda Xiva xonligi ag‘darilib, o‘rnida XXSR tashkil etilgan edi. Dastlabki hukumat tarkibida mahalliy ziyolilar, jadidlar (Yosh xivaliklar) ko‘pchilikni tashkil etar va ular Xorazmning mustaqil va milliy yo‘ldan borishini istardi. Biroq, Sovet Rossiyasi (RSFSR) bu hududni to‘liq o‘z nazoratiga olishni maqsad qilgan edi.

Qurultoyning asosiy maqsadi

1921 yil oxiriga kelib, Xorazmdagi milliy kuchlar (masalan, Polvonniyoz hoji Yusupov boshchiligidagi jadidlar) va Moskva tarafdorlari o‘rtasidagi kurash avjiga chiqqan edi.

Bu qurultoy Xorazmda kommunistik mafkurani rasmiylashtirish va mahalliy boshqaruvni markaziy Moskvaga bo‘ysundirish uchun asos bo‘ldi.

Qurultoy davomida va undan oldingi siyosiy o‘yinlar natijasida hukumat tarkibidagi «ishonchsiz» (milliy manfaatni ustun qo‘yuvchi) vakillar Kreml xohishiga ko‘ra chetlashtirildi.

Iqtisodiy va siyosiy tabelik

Bu qurultoydan so‘ng Xorazmda siyosiy vaziyat keskin o‘zgardi. 1922 yilga kelib Xorazm iqtisodiyoti Rossiya iqtisodiyoti bilan birlashtirila boshlandi va keyinchalik mutlaqo O‘zbekiston SSR tarkibiga viloyat o‘laroq qo‘shib yuborildi.

Qurultoy qarorlaridan so‘ng qizil armiyaning mintaqadagi roli kuchaydi va mahalliy qurolli kuchlar ustidan nazorat o‘rnatildi.

Aynan shu qurultoyda shakllangan siyosiy yo‘nalish 1924 yilda Xorazm respublikasining tugatilishiga va O‘rta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish o‘tkazilishiga zamin yaratdi.

Xalq erki yo‘qotilgan kun

Tarixchilarning fikricha, 1921 yilgi bu qurultoy Xorazm Xalq Sovet Respublikasining haqiqiy «xalqchil» va «mustaqil» davlatdan, sho‘rolarning oddiy bir ma'muriy birligiga aylanish jarayonini boshlab bergan. Bu voqea jadidlar harakatining Xorazmdagi siyosiy mag‘lubiyati va bolsheviklarning to‘liq g‘alabasini mustahkamladi.

Xorazm respublikasi dastlab «sotsialistik» emas, balki «xalq» respublikasi deb atalgan. Bu degani, u yerda xususiy mulkka va dinga ma'lum darajada erkinlik berilgan edi. Biroq 1921 yilgi shu kabi siyosiy o‘zgarishlardan so‘ng, bu erkinliklar tez orada bekor qilindi.