17 yanvar – «Nautilus» ilk atom suvosti kemasi yaratildi

1955 yil 17 yanvar kuni ertalab AQShning Konnektikut shtati qirg‘oqlarida tarixiy voqea yuz berdi. Dunyodagi ilk atom suvosti kemasi — «Nautilus» (SSN-571) ilk bor ochiq dengizga chiqdi va kema komandiri Dennis Uilkinson dunyoga mashhur bo‘lgan mana bu qisqa xabarni yo‘lladi: «Biz suv ostida yadro energiyasi yordamida harakatlanmoqdamiz».

Bu voqea nafaqat yangi harbiy texnika, balki insoniyatning energiyadan foydalanish tarixida yangi davrni boshlab berdi.

«Nautilus»gacha bo‘lgan barcha suvosti kemalari aslida «suvga sho‘ng‘iydigan qayiqlar» edi. Ular dizel-elektr dvigatellarida ishlardi va bir talay jiddiy kamchiliklarga ega edi.

Dizel dvigatellari ishlashi uchun juda ko‘p kislorod talab qilardi, shu sababli kemalar tez-tez suv yuziga chiqishi yoki maxsus nay (shnorkel) orqali havo olishi shart edi.

Ular suv ostida faqat akkumulyator batareyalari hisobiga harakatlanardi, bu esa uzog‘i bilan bir necha kunga yetardi.

Suv osti «uyi»

«Nautilus» mutlaqo boshqacha edi. Uning yadroviy reaktori bir necha yil davomida yoqilg‘i quymasdan ishlashi mumkin edi. Kemaning yurishi faqat ekipajning oziq-ovqat zaxirasiga bog‘liq edi.

U havoga ehtiyoj sezmasdan haftalab, hatto oylab suv ostida qola olardi. Bu uni dushman uchun deyarli ko‘rinmas qilardi.

Yadro energiyasi kemaga suv ostida soatiga 20 uzeldan (taxminan 37 km/soat) yuqori tezlikda harakatlanish imkonini berdi.

Shimoliy qutbning zabt etilishi

«Nautilus»ning eng mashhur olamshumul yutug‘i 1958 yilda sodir bo‘ldi. «Sunshine» (Quyosh nuri) amaliyoti doirasida u dunyoda birinchi bo‘lib Shimoliy qutbni suv ostidan suzib o‘tdi. Ilgari hech bir kema qalin muzliklar tufayli qutbga yetib bora olmasdi. «Nautilus» esa muzlarning tagidan o‘tib, geografiya va navigatsiya tarixida yangi sahifa ochdi. Bu voqea sovuq urush davrida AQShning texnologik ustunligini butun dunyoga namoyish etgan edi.

«Nautilus» 25 yil davomida xizmat qildi va 1980 yilda flotiliya tarkibidan chiqarildi. Ushbu kema yaratgan an'ana tufayli hozirgi kunda dunyoning eng qudratli davlatlari (AQSh, Xitoy, Buyuk Britaniya, Frantsiya) flotining asosini aynan atom suvosti kemalari tashkil etadi.