Пахта далаларида янги муаммо: Юқорининг босими ва маҳаллий мажбурият

Ўзбекистон пахта саноатида кенг кўламли, давлат томонидан ташкиллаштирилган мажбурий меҳнатга барҳам бериш бўйича муҳим муваффақиятларга эришилганига қарамай, сўнгги маълумотлар бу муаммонинг янги, локализатсия қилинган шаклда қайта пайдо бўлаётганини кўрсатмоқда. Бу эски тизимга тўлиқ қайтиш эмас, балки ислоҳотлар тўлиқ якунига етмаганининг белгисидир.   

Мустақил мониторинг ташкилотларининг ҳисоботларига кўра, ҳукумат пахта ишлаб чиқариш бўйича расман квоталарни бекор қилган бўлса-да, амалда “де-факто квота” тизими сақланиб қолмоқда. Юқори лавозимдаги амалдорлар ҳудудий раҳбарларга режаларни бажариш учун қаттиқ босим ўтказмоқда. Президентнинг қишлоқ хўжалиги бўйича маслаҳатчиси Шуҳрат Гʻаниевнинг сўзлари бу босимнинг қандай шафқатсиз характерга эга эканлигини кўрсатади. Унинг мажлисларда расмийларни ҳақоратлаб, режани бажармаганларнинг “қулоғини кесиш” билан таҳдид қилгани ҳақидаги маълумотлар бу тизимнинг мавжудлигини тасдиқлайди. Бу юқоридан келаётган босим маҳаллий ҳокимларни ноқонуний усулларга, жумладан, мажбурий меҳнатга мурожаат қилишга мажбур қилади.   

Шу сабабли, маҳаллий ҳокимиятлар аҳолини мажбуран пахта теримига жалб қилишни давом эттирмоқда. Элтуз инсайдери жўнатган маълумотларга кўра, Бухоро тумани ҳокими Анвар Очилов “маҳалла еттилиги”га одамларни эрталаб соат 6:00 дан уйма-уй юриб, пахта даласига олиб боришни буюргани бунинг ёрқин мисолидир. Бу каби маҳаллий раҳбарлар кўпинча икки ўт ўртасида қолади: бир томондан, мажбурий меҳнатни тақиқловчи қонунлар , иккинчи томондан, ишдан бўшатилиш ёки бошқа жазолар таҳдиди остида юқори турган амалдорларнинг ноқонуний буйруқлари.   

Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистон мажбурий меҳнатни бутунлай йўқ қилиш йўлида муҳим қадамларни қўйган бўлса-да, тизимли заифликлар сақланиб қолмоқда. Муаммони тўлиқ ҳал қилиш учун нафақат қонунларнинг ўзи, балки юқори лавозимли амалдорларни буйруқлари учун жавобгарликка тортиш ва “жавобгарлик бўшлиғи”ни тўлдириш зарур. Шундагина пахта майдонларида эришилган ютуқлар барқарор бўлиб қолади.