23 декабрь – Сталиннинг жаллоди Берия қатл этилди

1953 йил 23 декабрда Лаврентий Бериянинг қатл этилиши Совет Иттифоқи тарихидаги энг драматик ва муҳим сиёсий воқеалардан бири ҳисобланади. Бу воқеа Сталиндан кейинги ҳокимият учун курашнинг якуни ва мамлакатда «илиқлик» даври бошланишининг дебочаси бўлди.

Ҳокимият учун кураш

1953 йил март ойида Сталин ўлганидан сўнг, СССР раҳбариятида учлик — Лаврентий Берия, Никита Хрушчев ва Георгий Маленков ўртасида яширин кураш бошланди. Берия Ички ишлар ва Давлат хавфсизлиги органларини бирлаштириб, ўз қўлида улкан куч тўплаган эди. У ҳатто бир қатор либерал ислоҳотларни (масалан, ГУЛАГдаги маҳбусларни амнистия қилиш) таклиф қилиб, ўз обрўсини оширишга интилди.

Хрушчев ва Маленков Бериянинг чексиз ҳокимиятидан ва янги қатағонлар бошланишидан қўрқиб, унга қарши фитна уюштиришди.

1953 йил 26 июнь Кремлдаги йиғилиш пайтида Никита Хрушчев кутилмаганда Берияни хоинликда айблади. Шу заҳоти Маршал Георгий Жуков бошчилигидаги бир гуруҳ ҳарбий зобитлар хонага кириб, Берияни ҳибсга олишди. Бу «тадбир» Бериянинг шахсий қўриқчилари ва махсус кучлари қаршилик кўрсатишига йўл қўймаслик учун жуда қаттиқ сир сақланган ҳолда амалга оширилди.

Суд ва айбловлар

Берия 1953 йилнинг июнидан декабригача Москва ҳарбий округи штабининг ерости бункерида сақланди. Унга нисбатан қуйидаги айбловлар қўйилди:

⁃ Чет эл (жумладан, Буюк Британия) разведкаси фойдасига жосуслик қилиш;

⁃ Социалистик тузумни йўқ қилиш ва капитализмни тиклашга уриниш;

⁃ Давлат хавфсизлик органларини партиядан устун қўйиш;

⁃ Кўплаб бегуноҳ одамларни қатағон қилиш ва шахсий ҳаётидаги ахлоқсизликлар.

1953 йил 23 декабрь куни СССР Олий судининг Махсус суд ҳайъати Берия ва унинг олти нафар шеригини (Меркулов, Деканозов ва бошқалар) ўлим жазосига ҳукм қилди. Ҳукм ўша куннинг ўзида ижро этилди.

Гувоҳларнинг сўзларига кўра, Берия қатл олдидан тиз чўкиб, раҳм-шафқат сўраган ва йиғлаган. Уни генерал-полковник Павел Батицкий тўппончадан отиб ўлдирган.

Бериянинг ўлими билан СССР тарихида «Давлат хавфсизлиги органларининг партия устидан ҳукмронлиг» даври якунланди. Шундан сўнг КГБ (Давлат хавфсизлиги қўмитаси) ташкил этилди ва у тўлиқ Коммунистик партия назоратига ўтказилди. Бу воқеа Никита Хрушчевнинг яккаҳокимлик сари йўлини очди.

Берия СССР тарихида реабилитация қилинмаган (оқланмаган) кам сонли юқори мартабали раҳбарлардан биридир. Хусусан,  2002 йилда Россия Олий суди унинг ишини қайта кўриб чиқиб, ҳукмни ўз кучида қолдирган.