1 январь – АҚШда қуллик бекор қилинган кун

1863 йилнинг 1 январи инсоният тарихида, хусусан, Америка Қўшма Штатлари солномасида энг муҳим бурилиш нуқталаридан бири бўлди. Шу куни АҚШ Президенти Авраам Линкольн мамлакатда қулликка чек қўювчи тарихий ҳужжат — «Озодлик декларацияси»ни (Emancipation Proclamation) расман кучга киритди.

1863 йилга келиб, АҚШда Шимол ва Жануб ўртасидаги Фуқаролар уруши (1861–1865) авж палласига чиққан эди. Урушнинг асосий сабабларидан бири қуллик масаласи бўлиб, Шимолий штатлар уни бекор қилиш, Жанубий (Конфедерация) штатлар эса сақлаб қолиш тарафдори эди.

Линкольн дастлаб урушни фақат «Иттифоқни сақлаб қолиш» учун олиб борган бўлса, 1863 йил 1 январдан бошлаб курашнинг асосий ғояси инсон озодлигига айланди.

Ушбу ҳужжат билан Конфедерация (исёнчи штатлар) таркибидаги барча ҳудудларда асирликда бўлган миллионлаб қуллар «озод» деб эълон қилинди. Ҳужжатда шундай дейилган эди:

«…исён ҳолатида бўлган штатлар ва уларнинг қисмларида қул сифатида ушлаб турилган барча шахслар бундан буён ва абадий озоддирлар»

Воқеанинг муҳим оқибатлари

Бу декларация нафақат маънавий, балки жуда катта сиёсий ва ҳарбий кучга эга эди. Озод этилган минглаб собиқ қуллар Шимол армияси (Иттифоқ) сафларига қўшилдилар. Бу уруш тақдирини Шимол фойдасига ҳал қилишда муҳим рол ўйнади. 

Бу қадам Европа давлатларининг (хусусан, Буюк Британия ва Франция) исёнчи Жанубни қўллаб-қувватлашига йўл қўймади. Чунки энди уруш «қулликка қарши кураш» тусини олган эди.

Декларация тўғридан-тўғри барча штатларда қулликни тақиқламаган бўлса-да (чунки у фақат исёнчи ҳудудларга тегишли эди), у 1865 йилда АҚШ Конституциясига қулликни бутунлай тақиқловчи 13-тузатиш киритилишига асос бўлди.

Тарихий мерос

Бугунги кунда Авраам Линкольн Америка тарихида «Буюк Озодликни берган шахс» (The Great Emancipator) сифатида улуғланади. 1863 йил 1 январда имзоланган ушбу ҳужжат замонавий инсон ҳуқуқлари концепциясининг шаклланишида муҳим пойдевор бўлиб хизмат қилган.