12 yanvar – Rossiya bosqinchilarining Go‘ktepa qal'asiga xujumi

Qadimiy Xorazm xududidagi Go‘ktepa qamali va 1881 yil 12 yanvardagi qonli to‘qnashuv Markaziy Osiyo tarixidagi eng fojiali va shu bilan birga, mintaqa taqdirini belgilab bergan burilish nuqtalaridan biridir. Bu jang nafaqat harbiy harakat, balki Chor Rossiyasining Turkistonni to‘liq bo‘ysundirish strategiyasining yakuniy bosqichi edi.

XIX asrning ikkinchi yarmida Chor Rossiyasi Buxoro, Xiva va Qo‘qon xonliklarini mag‘lub etgan bo‘lsa-da, Kaspiy dengizi va Amudaryo oralig‘idagi turkman qabilalari (asosan takalar) hanuz mustaqil edi.

Bu hudud Hindistonga boradigan yo‘l ustida bo‘lib, «Katta o‘yin» (Great Game) doirasida Rossiya va Britaniya o‘rtasidagi raqobat markazida edi.

1879 yilda Rossiyaning General Lomakin boshchiligida Go‘ktepaga birinchi yurishi sharmandalarcha mag‘lubiyat bilan tugagan edi. Bu Chor Rossiyasining obro‘siga katta zarba bo‘lgan.

General Skobelev va «Temir intizom»

1880 yilda imperator Aleksandr II ekspeditsiya qo‘mondonligini Mixail Skobelevga topshirdi. U «Oq general» nomi bilan tanilgan, o‘ta shafqatsizligi va qonxo‘rligi bilan nom chiqargan rus qo‘mondoni edi. Uning maqsadi shunchaki g‘alaba emas, balki mintaqada Rossiya qo‘rquvini abadiy o‘rnatish edi.

Turkiston hududida odam kallalaridan piramida qurgan Skobelev: «Osiyoda tinchlik qurbonlar soni va urilgan zarbaning kuchiga to‘g‘ri proportsionaldir.» degan g‘oyani ilgari surgani aytiladi.

Qal'a mudofaasi

Go‘ktepa qal'asi (Dengiltepa) oddiy loy devorlardan iborat bo‘lsa-da, ichida 45 mingga yaqin odam, (shundan 10-15 ming nafari jangchi, qolganlari ayollar va bolalar) bor edi. Turkmanlar taslim bo‘lishdan ko‘ra o‘limni afzal ko‘rib, aql bovar qilmas jasorat ko‘rsatishgan. Ularning asosiy quroli qilich va miltiq bo‘lsa, ruslarda zamonaviy artilleriya va pulemyotlar bor edi.

Qal'a devorlarini oddiy to‘plar bilan teshib bo‘lmagach, ruslar harbiy muhandislikning eng so‘nggi usulini qo‘llashdi:

Qal'a devori ostiga uzun lahim (tunnel) qazilib, u yerga 1160 kg (qariyb 1,2 tonna) porox joylashtirildi.

12 yanvar kuni ertalab portlash sodir etildi. Devorning katta qismi havoga uchdi. Bu nafaqat jismoniy, balki kuchli psixologik zarba bo‘ldi.

Shundan so‘ng rus bosqinchilari qal'aga bostirib kirdi. Skobelev qo‘shinlariga qal'adan qochayotganlarni ham ayamaslikka buyruq berdi. 15 kilometr masofagacha qochayotganlarni ta'qib qilib, qilichdan o‘tkazishdi.

Qonli qirg‘in oqibatlari

Bir kunning o‘zida 8 mingdan 15 minggacha odam halok bo‘ldi. Bu Markaziy Osiyo tarixidagi eng qonli kunlardan biridir.

Go‘ktepa qulagach, ko‘p o‘tmay Ashxobod va Marv ham taslim bo‘ldi. Shu bilan Rossiya imperiyasining Markaziy Osiyodagi chegaralari Afg‘oniston va Eronga taqalib qoldi.

Bu jangning shafqatsizligi qolgan hududlardagi qarshilik harakatlariga qattiq ta'sir qildi.

Xulosa qilib aytganda, 12 yanvardagi Go‘ktepa fojiasi Chor Rossiyasining mustamlakachilik siyosati qanchalik qonli kechganini ko‘rsatuvchi tarixiy dalildir. Bugungi kunda Turkmanistonda bu kun «Xotira kuni» sifatida yod etiladi.