Vyacheslav Axunov: O‘zlik qanday o‘zgartirilmoqda?

Toshkentlik bloger Dmitriy Seredin taniqli rassom va faylasuf Vyacheslav Axunov bilan suxbat qildi. Ushbu suhbatda Axunov milliy o‘zlikni anglash, san'at va til masalalarini chuqur tahlil qiladi.

Axunov rus blogeriga bergan suhbatida o‘zbek tiliga shunchaki muloqot vositasi emas, balki yuksak madaniyat poydevori sifatida qaraydi:

«Adabiy o‘zbek tili — bu ilohiy narsa. Aynan shu til atrofida bizning amaliy san'atimiz va hunarmandchiligimiz shakllangan. Ammo bugun bir savol tug‘iladi: faqat tilni bilish insonni chin ma'noda o‘zbek qiladimi?»

Rassom o‘z tajribasidan kelib chiqib, tilni mukammal bilmaslik inson ichida ma'lum bir «aybdorlik» hissini uyg‘otishi mumkinligini, lekin o‘zlik faqat til bilan cheklanmasligini ta'kidlaydi. Quyida ikki soatlik suhbatdan ayrim muhim parchalarni keltiramiz.

Muhammad Solih bilan uchrashganim uchun meni «chetlatishgan»

Suhbatning e'tiborga loyiq tomoni unda rassom O‘zbekistonda taqiqlangan mavzu dissident shoir do‘sti Muhammad Solih bilan Turkiyada uchrashgani va buning uchun taqiqqa uchragani haqida gapiradi.

Axunov blogerning «Siz uzoq vaqt davomida «chiqishi taqiqlangan» shaxs edingiz. Hatto OVIR bilan sudlashgansiz. Bu OVIR sudga berilgan birinchi holat bo‘lsa kerak. Nima uchun bunday bo‘ldi? O‘shanda biror «noqulay» gaplarni gapirganmidingiz?» degan savoliga shunday javob beradi.

«Tilim — mening dushmanim. Men o‘shanda keskin maqolalar yozardim… shunaqa edim… shu bilan birga, rassom sifatida vaziyat haqida, bizning holatimiz haqida alohida ishlar qilmasdim. Chunki bularning hammasini yozma ravishda ifodalash menga osonroq edi: maqolalar yozish, bu haqda gapirish, ya'ni aktsionist bo‘lish. Shunaqa.

Ahmoqona shunday bir vaziyat bo‘ldi. Meni Istanbulga taklif qilishganida… Bu Dakkadagi Osiyo qit'asi Biennalesi edi. Va u yerga kuratorlar kelib, ishlarimni ko‘rib, yettita loyihamni, jami 83 ta ishni tanlab olishdi. Bu bitta rassom uchun juda katta miqdor, bunday ehtiromga faqat o‘lganlar yoki tirik bo‘lmaganlar loyiq ko‘riladi.

Xullas, ishlar turli joylarga qo‘yildi. Istanbul matbuoti: «O, O‘zbekistondan shunaqa ajoyib rassom kelibdi», deb gapira boshladi. Keyin bizning bolalar kelishdi… quvg‘indagi biznikilar, haligi… protestantlarimiz. Zo‘r shoir Muhammad Solih keldi! U zamonaviy uslubda yozadigan buyuk shoirlarimizdan biri.

Endi men nima deyman: «Voy, yonimga kelma», deymanmi? Yo‘q albatta. Biz u bilan bungacha birga ishlaganmiz: u stsenariy yozardi, men filmlarda rassom bo‘lib ishlardim. Muloqot qilardik. U menga 80-yillarning boshida Cho‘lponning portretini olib kelgan edi, men uni chizib, unga sovg‘a qilganman, hozir o‘sha Cho‘lpon portreti muzeyda saqlanadi. Xullas: «Ha, salom, yur choyxonaga» dedi bordik. Kimdir hammasini videoga olibdi…

U paytlar qattiq edi, Karimov davrida juda qattiq edi. Tasvirga tushirib ko‘rishgan: «Aha, dushman!» Shu bilan tamom. Stikerim muddati tugadi, keyin esa boshqa stiker berishmadi.

Bloger: Sizni u bilan do‘st bo‘lganingiz uchun «chetlashtirishganmi»? Nima deb o‘ylaysiz? Asosan shuning uchunmi?

Rassom: Ha, asosan shuning uchun. U esa muxolifatchi edi. Ha, u Karimov bilan birga nomzodini qo‘ygan, birinchi prezidentlik saylovida ovoz berish bo‘lgan. U o‘sha «Erk» partiyasining asoschisi.

Men esa… men bu haqda o‘ylamaganman, hech qachon hech qaysi partiyada bo‘lmaganman. Bolaligimdan beri… ha, pioner bo‘lganman. Lekin komsomolga ham, partiyaga ham kirmaganman. Hozir ham hech qanday partiyada, hech qanday tashkilotda yo‘qman. Rassom hamma narsadan ozod bo‘lishi kerak. Hamma tashkilotlar men uchun qandaydir… noqulay. Har doim ularni yelkadan tashlab yuborgim keladi.

Mahalla va me'morchilikning yo‘qolishi

Videodagi muhim mavzulardan biri — Toshkentning qiyofasi va mahalla madaniyatining yemirilishidir.

Mahalla shunchaki yashash joyi emas, u ijtimoiy institut edi. Ko‘p qavatli uylar mahallaning «tirik» muhitini o‘ldirmoqda, deya ta'kidlaydi rassom.

Yangi qurilayotgan binolar insonlar o‘rtasidagi an'anaviy aloqalarni uzib qo‘ymoqda. Bu esa jamiyatning madaniy xotirasi yo‘qolishiga olib keladi.

Vyacheslav Axunov shuningdek, zamonaviy rassomlar duch kelayotgan muammolarni ochib beradi:

«Bugungi kunda san'at ko‘p hollarda galeristlar yoki boy xaridorlarning didiga moslashib qolgan. Rassom o‘z ichki dunyosini emas, balki bozor talab qilgan narsani chizishga majbur bo‘lmoqda. Haqiqiy san'at erkin bo‘lishi kerak, biroq iqtisodiy ehtiyojlar ijodkorni «ramka»ga solib qo‘ymoqda». deydi rassom.

Eski Buxoroning yo‘q qilinishi

Vyacheslav Axunov Buxoro va boshqa tarixiy shaharlarimizdagi o‘zgarishlarni katta og‘riq bilan tilga oladi. Uning fikricha, Eski shaharning yo‘qolishi eng achinarli xolat: Buxoroning qadimiy qismida «eski shahar» ruhi deyarli qolmagan. Ko‘plab tarixiy binolar, madrasa va masjidlar atrofidagi muhit sun'iy ravishda o‘zgartirilgan yoki buzib tashlangan.

Rassomning fikricha, mahalla madaniyati yo‘qolishi bilan birga odamlarning o‘zligi ham yo‘qolmoqda. U o‘z do‘stining 15-asrga oid uyini misol qilib keltiradi — bunday joylarda yashagan inson o‘z ajdodlari qaerda dafn etilganini biladi, qo‘shnilar bilan yaqin aloqada bo‘ladi.

Ko‘p qavatli uylar va zamonaviy qurilishlar insonlarni bir-biridan uzoqlashtirdi. Ilgari choyxonalarda 5 tiyinga choy ichib, soatlab suhbatlashish mumkin bo‘lgan «mahalla madaniyati» o‘rnini sovuq va razolat egallamoqda [06:11].

Bugungi zamonaviy san'at nima haqida?

Axunov uchun san'at shunchaki chiroyli tasvir emas, balki ijtimoiy va falsafiy pozitsiyadir. Uning fikricha, mahorat darajasi ko‘pchilikda bir xil bo‘lishi mumkin, ammo haqiqiy san'atkorni kreativlik va fikrlash ko‘lami ajratib turadi.

«Teatrda aktyor rejissyorning «quli» bo‘lsa, performans san'atida rassom o‘z-o‘zini yaratadi va o‘z ichki olamini erkin namoyon etadi» deydi rassom.

Suhbatda bugungi san'atda ilgarigidan ko‘ra haqiqat va samimiyat kamayib ketgandek tuyilayotgani, san'at ko‘pincha tizimga yoki bozorga moslashib qolayotgani haqida fikr yuritiladi.

Vyacheslav Axunovning hayot falsafasi

Suhbatning yakuniy qismida Axunovning hayotiy falsafasi yaqqol ko‘rinadi. Uning yashashdan maqsadi — insonlarni o‘z-o‘ziga nazar solishga undashdir. «Hamma narsa o‘zingdan boshlanadi» degan tamoyil o‘z hayotining markazida turishini ta'kidlaydi rassom.

U odamlarni faol bo‘lishga, ekologiyani va tarixiy merosni himoya qilishga chaqiradi. Axunov uchun yashash — bu shunchaki ijod qilish emas, balki atrofdagi adolatsizlik va loqaydlikka qarshi san'at orqali kurashishdir.

U inson o‘z ichida erkin bo‘lishi va qonunlarga amal qilish darajasida o‘ziga ishonishi kerak deb hisoblaydi. Uning hayoti — bu jamiyatni birlashtirish va insonlarga o‘zligini eslatishga bag‘ishlangan.

Vyacheslav Axunov bugungi kunda «tupik» (boshi berk ko‘cha) deb atalayotgan davrda, san'at va shaxsiy mas'uliyat orqali chiqish yo‘lini izlayotgan ijodkor sifatida namoyon bo‘ladi.

«Bizning tarixiy xotiramiz va milliy kimligimiz (identichnosti) hozirda qayta yozilmoqda. Eski qadriyatlar o‘rnini yangi, ba'zan sun'iy qadriyatlar egallamoqda.»

Axunovning fikricha, haykallarning almashishi, ko‘cha nomlarining o‘zgarishi va me'moriy qiyofaning yangilanishi — bularning barchasi xalqning o‘zligini anglash jarayoniga bevosita salbiy ta'sir qiluvchi omillardir.

Videoda Axunov jamiyatni o‘z o‘tmishiga va madaniyatiga yuzaki emas, balki chuqurroq nazar tashlashga chaqiradi. Uning fikricha, o‘zlikni saqlab qolish uchun faqat tashqi belgilar (kiyim, tilning yuzaki bilimi) kifoya qilmaydi, balki ichki madaniy va falsafiy asoslarni anglash muhim.