10 aprel – Abdulla Qodiriy tug‘ilgan kun

Zamonaviy o‘zbek romanchiligi va satira janri asoschisi Abdulla Qodiriy (Julqunboy) 1894 yil 10 aprelda Toshkentda tug‘ildi.

«Har holda bemavridroq bo‘lsa kerak, kambag‘al, bog‘bonlik bilan kun kechirguchi bir oilada … tug‘ilg‘onman», deya yozadi Qodiriy o‘z tarjimai holida.

Dastlabki ta'limni musulmon maktabida olgan. 1908 yili rus-tuzem maktabida, 1916 yili Abulqosim madrasasida, 1925 yili Moskva Oliy adabiyot kursida o‘qigan.

1923 yili «Mushtum» satirik jurnali asoschilaridan biri va tahrir hay'ati a'zosi bo‘lgan. Adibning ilk asarlari 1914 yildan boshlab yozgan «To‘y», «Ahvolimiz», «Millatimga», «Fikr aylagil» kabi she'rlari, «Baxtsiz kuyov» dramasi, «Juvonboz», «Uloqda» hikoyalaridir.

Shuningdek, u satira yo‘nalishidagi «Kalvak Maxsum xotiralari», «Toshpo‘lat tajang nima deydir?» kabi turkum hikoyalar muallifi bo‘lgan.

«O‘tkan kunlar», «Mehrobdan chayon» kabi mashhur asarlari bilan esa Abdulla Qodiriy o‘zbek romanchiligiga asos solgan.

Abdulla Qodiriy, shuningdek, «Amir Umarxonning kanizi», «Namoz o‘g‘ri», «Dahshat» kabi romanlar yaratish orzusida bo‘lgani ham ma'lum. Ammo Stalin qatag‘oni uning bu orzulari ushalishiga imkon bermadi. Abdulla Qodiriy 1937 yilning 31 dekabrida qamoqqa olindi.

Nabijon Boqiyning tarixiy hujjatlarga asoslangan «Qatlnoma» asarida keltirilishicha, Qodiriyning qamalishiga yozuvchi G‘afur G‘ulom bergan chaquv asos bo‘lgan.

Jumladan, G‘afur G‘ulom o‘z chaquvida bularni aytgan: «A.Qodiriy chinakam aksilinqilobchi, millatchi. U doim aksilinqilobiy, millatchilik ishlari bilan mashg‘ul bo‘lardi. Masalan, o‘zining «Kalvak maxcum», «O‘tkan kunlar», «Mehrobdan chayon», «Obid ketmon» singari asarlarida aksilinqilobiy, millatchilik g‘oyalarini tarannum etadi, hozirgi zamon o‘zbek xalqiga tuhmat qiladi, o‘rislarning ustidan kuladi. Shuningdek, jamoa xo‘jaligi qurilishiga qarshi chiqadi, ayni choqda yakkaxo‘jalik turmushini ulug‘laydi».

Ayni chaquvga asosan, Abdulla Qodiriy rus va sovet siyosatiga qarshi aksilinqilobiy tashkilot a'zosi sifatida ayblangan.

«Menga qo‘yilgan ayblarni boshdan-oyoq rad etaman. Haqiqat yo‘lida hech qanday jazodan, qiynoqdan qo‘rqmayman. Agar otmoqchi bo‘lsalar, ko‘kragimni kerib turaman…», deya bildiradi u bolsheviklarning sudidagi nutqida.

Abdulla Qodiriy 1938 yil 4 oktyabrda NKVDning Toshkentdagi maxsus poligonida otildi va o‘sha yerdagi xandaqlarning birida maxfiy dafn etildi.

Eltuz.com