13 yanvar – Kimyoviy qurollarni taqiqlash to‘g‘risidagi konventsiya qabul qilindi

1993 yil 13 yanvarda Parijda imzolangan Kimyoviy qurollarni taqiqlash to‘g‘risidagi konventsiya (CWC — Chemical Weapons Convention) insoniyat tarixida qurolsizlanish sohasidagi eng muhim va muvaffaqiyatli kelishuvlardan biri hisoblanadi.

Bungacha mavjud bo‘lgan xalqaro hujjatlar (masalan, 1925 yilgi Jeneva protokoli) kimyoviy qurollarni faqat urushda qo‘llashni taqiqlagan edi. 1993 yilgi Parij konventsiyasi esa nafaqat qo‘llashni, balki, kimyoviy qurollarni ishlab chiqish va ishlab chiqarishni; ularni to‘plash (zaxira qilish) va saqlashni; boshqalarga berish (eksport qilish) va tarqatishni butunlay taqiqladi.

O‘zbekiston ham ushbu hujjatni birinchilardan bo‘lib qo‘llab-quvvatlagan va 1995 yilda ratifikatsiya qilgan.

Kimyoviy qurollarni yo‘q qilish majburiyati

Konventsiyaning asosiy farqi shundaki, u a'zo davlatlar zimmasiga o‘zlarida mavjud bo‘lgan barcha kimyoviy qurol zaxiralarini va ularni ishlab chiqaruvchi zavodlarni to‘liq yo‘q qilish majburiyatini yukladi.

2023 yil iyul oyiga kelib, dunyo bo‘yicha e'lon qilingan kimyoviy qurol zaxiralarining 100 foizi (qariyb 72,3 ming tonna zaharli moddalar) muvaffaqiyatli yo‘q qilindi.

Birinchi jahon urushida iprit va xlor kabi gazlardan minglab odamlar qiynalib halok bo‘lgani, Ikki daryo oralig‘idagi urushlarda kimyoviy qurollar qo‘llangani insoniyatni qattiq xavotirga solgan edi. Bu hujjat zaharli gazlarni «urush vositasi» sifatida tarix sahifalaridan o‘chirishga xizmat qildi.

Kuchli nazorat tizimi: ORSW

Ushbu hujjat ijrosini ta'minlash uchun qarorgohi Gaagada joylashgan maxsus xalqaro tashkilot— Kimyoviy qurollarni taqiqlash (OPCW) tashkiloti tuzildi. Uning o‘ziga xosligi shundaki, Inspektorlar istalgan vaqtda a'zo davlatlarning kimyoviy zavodlarida tekshiruv o‘tkazish huquqiga ega. 

Ushbu tashkilot tinchlik yo‘lidagi ulkan xizmatlari uchun 2013 yilda Nobel Tinchlik mukofoti bilan taqdirlangan.

Parij konventsiyasi dunyodagi eng keng qamrovli shartnomalardan biridir. Bugungi kunda dunyo aholisining 98 foizi istiqomat qiladigan 193 ta davlat ushbu konventsiyani imzolagan.