O‘zbek davlatchiligi Shayboniyxondan boshlanganmi?

1947 yilda chop etilgan ilk “O‘zbekiston xalqlari tarixi” II jildining mundarijasidan bir parcha. Bundan nima xulosa qilishimiz mumkin?

– o‘zbek davlatchiligi XVI asrdan boshlanyapti;

– u davrdagi o‘zbeklar tarixchilikda shunchaki “o‘zbeklar” deb atalyapti.

Keyingi davr tarixchiligida qanday o‘zgarishlar bo‘lgan?

– o‘zbeklarni faqat Shayboniyxon o‘zbeklariga bog‘lab qo‘ymaslik uchun ularni “ko‘chmanchi o‘zbeklar” deb atash urf bo‘lgan. Bunday terminologik fokus yordamida o‘zbek tarixchiligi “biz Shayboniyxon o‘zbeklaridan oldingi xalqlar avlodimiz”, deyish imkonini topgan, ayni paytda qozoq, qoraqalpoq, tatar va hokazo xalqlar tarixchilariga ham bu ma'qul tushgan – o‘tmishda Oltin O‘rda xalqi o‘zbek deb atalgani ularga yoqmas edi, shuning uchun ular hozirgacha “ko‘chmanchi o‘zbeklar” atamasini zo‘r berib ishlatishadi, ularning bugungi o‘zbeklarga aloqador emasligini/kam aloqadorligini ta'kidlashadi;

– o‘zbek davlatchiligi XVI asrdan emas, miloddan avvalgi VII asrdan boshlanadi, degan postulat ilgari surilgan, chunki yuqoridagi argument yordamida bugungi o‘zbeklarni bu hududlarda ming, uch ming, o‘n ming yil oldin yashagan xalqlarga bog‘lash imkoni tug‘ildi.

Qaysi nuqtai nazar to‘g‘riligi haqida bahs yuritmayman (mutlaq haqiqat yo‘q o‘zi). Aytmoqchi bo‘lganim – bugungi rasmiy “milliy” o‘zbek tarixi doim ham bugungiday bo‘lmagan, o‘tmish, tarix, uni bugun qanday qabul qilishimiz yillar davomida o‘zgartirib borilgan.

Eldar Asanov,
Telegramdagi «Asanov formati» blogeri