Postkolonial isitma: O‘risdan ham o‘risroq bo‘lish!

SSSR tarixidagi o‘zbek rahbarlardan biri Rashidovning nutqlarini eshitib ko‘ring. Yutubda bor. Aktsent bilan gapirgan o‘rischani. 

Undan keyingi avlod uchun «aktsent bilan gapirish» isnod edi. O‘risdan ham o‘risroq bo‘lgisi kelgan avlod xotirasi genlarda yashayapti. 

Men umuman propagandist o‘rislarni O‘zbekistonga kiritmaslik tarafdoriman. Bezrukovni ayiq yesa «osh bo‘lsin» deyman. Lekin Bezrukov «go‘riston mudiri o‘rischani bilmaydi va Beliy degan so‘zni aktsent bilan aytdi» deganida bir haqorat ko‘rmadim. Oddiy yumor. Yo‘l hikoyasi. 

Ammo biz kabi o‘risga sodiq qullarga «o‘rischani bilmaysan deyish bu ulkan bir fojea. Masalan, deylik, kimdir ingliz tilini ëmon ëki xato gapirsa indalmaydi. 

Lekin kimdir o‘rischani xato gapirsa ëki ëzsa mustamlakachilar tarbiyalagan elita ëtib olib ustidan kuladi, «nahotki subbota bilan shestnitsani adashtirsa» deya. 

Men bu vog‘irdini «Postkolonial isitma» deb bilaman. Oldinroq tarmoqdagi rusiyzabon kulturniy svolochlar bitta o‘ris tili mallimni sazoyi kesakbo‘ron qilishgandi. 

Bir ikkita qushni atini aytganda o‘rischasiga tili kelishmadi deb. 

Bitta chet yurt odami 12 yil Harvardda o‘zbek tili o‘qib kelib Toshkentdagi TVga chiqib, «meniki senikinini sivadiy. Meniki uzbekish langvich biladiy» deb chuldirasa, «voy jallab, o‘zbekchani suv qib ichvoribdi. Ingliz odam o‘zbekcha gapirvottiya» deb konchat qib tashashadi. Hech kim bu tog‘a o‘zbekchada xato qildi demaydi. 

Ëki havo yo‘llaridagi styuardessa o‘zbekchani buzib gapirsa ëki qandaydir xalq arts Rayhon nixxuya o‘zbekcha bilmasa u nikogo net delo. Ammo, Xido ko‘rsatmasin, qaysidir o‘zbek o‘rischa ëzaëtip bitta myagkiy znakni tushirip qoldirsa, hamma rasmga olib, «xato qipti» qotinglar deb dumalaydi. 

Bir marta Sobchak opa «o‘zbeklar pushkinni o‘qimaydi» deganda qanaqa dodlashgan «biz etammattan kechgacha Pushkin xatm qilamiz» deb. 

Men o‘rischada aktsent bilan gapirsam, o‘ris tili professori e'tibor qilmay gaplashib o‘tiraveradi. Omo lekin ënimda yana bir rusiyzabon kulturniy svoloch bo‘lsa qiëmat qoyim bo‘ladi. 

«Oka uzru. No v slove «jerló» dopuskali oshibku v udarenii. …» deyishadi. Ya'ni zarbani «e» ga emas «o» ga berish joiz ekan. 

Zarbani senga berish kerak chulchut. Umuman, 35 yildan beri yashaëtgan o‘rislar o‘zbekchani qachon o‘rganadi?

Rassom Tuz sahifasidan